''Biz yalnızca emirlere uyduk.'' 
Nazi subayı Adolf Eichmann 

Türkiye'nin bayramdan çok tatil telaşına kapıldığı on günlük zaman dilimi, birikmiş pek çok işi düzenlemek açısından bir nimet gibi. Bu birikmiş işlerin içerisinde izlenmesi gereken filmler de var. Bugün o filmlerden birinden bahsetmek istiyorum: Das Experiment, Türkçe çevirisiyle Deney, 2001 yapımı bir Alman filmi. Film, cazip bir ücret karşılığında on dört günlük bir deneye katılmaya gönüllü olan deneklerin, bu süre boyunca bir hapishane ortamında neler yaşadıklarını anlatıyor. Denekler, oluşturulan hapishane ortamında iki gruba ayrılıyor. Bir kısmı gardiyan rolünü üstlenirken bir kısmı da mahkûm oluyor. Fiziksel şiddetin yasak olduğu bu ortamda herkes kurallara uymak zorunda. Hem gardiyanlar hem de mahkûmlar yirmi dört saat gözetim altındalar elbette. Bu durumda, panaptikonun, gözetleyici rolündekileri de gözetlediği ilginç bir simülasyonla karşı karşıya kalıyoruz filmde. 

Film; insan doğası, otorite, şiddet, hiyerarşi gibi pek çok kavram üzerinde düşünmemizi sağlıyor. Filmin başında katılımcıların motivasyonu para olsa da bir süre sonra –hem de kısa bir süre- otoriteden keyif almaya başlıyorlar ve gardiyanlar, başlangıçta eşit oldukları insanlara karşı yeni rollerini hızla benimsiyorlar.


Bu aşamada izleyici olarak bu gergin ortama dâhil olurken çeşitli sorular sormaya başlıyoruz: İçinde yaşadığımız toplumda her kural bireyin iyiliği için mi koyulmuştur? İnsan doğası genellenebilir mi? Ve elbette düalizm. İyilik ve kötülük başta olmak üzere aynı türe mensup varlıkların bünyelerinde barındırdıkları zıtlıklar da filmde ön plana çıkıyor. Deney başlamadan önce son derece ve barışçıl görünen denekler, kendilerine verilen otoriteyi ve gücü hemen benimseyip tutum ve davranış değişikliğine gidiyorlar. Gruplar arasındaki fark başta gardiyan üniforması ve kefeni andıran beyaz mahkûm giysisi iken, gözlemlenebilir farklılıklara davranışlar da ekleniyor.  Bu süreçte, bireysellikten uzaklaşma ve tektipleşme arttıkça otorite kurmanın kolaylaşması ve şiddetin meşrulaşması da dikkat çekiyor.
   
Filmin sinematografisinden bahsedecek olursak; klostrofobi etkisini git gide arttıran tek mekân ve kino-flonun yarattığı soğuk aydınlatma izleyenin gerilmesinde önemli birer unsur. Gözetleme temasının en yoğun şekilde işlendiği filmlerden biri olan Das Experiment’te, kadın karakterler yan rollerde, film erkek mücadelesi üzerine kurulu. Filmde yaratılan hapishane simülasyonu, içinde yaşadığımız dünyanın ya da sistemin, içine yaşam sosu katılmamış hali diyebiliriz. Pek çok olumlu duygu ve olaydan yoksun, gri ve soğuk, fakat gerçeğine yakın bir simülasyon.
 
Bu noktada, simülasyon yaratılan bir kurgudan bahsediyor olsak da filmin konusunun gerçek bir deneyden esinlendiğini, yani bu simülasyonun benzerinin gerçekten yapıldığını da söylemek gerek. Film, Stanley Milgram’ın pek tartışmalı otorite deneyinden esinlenmiştir aslında. Deney, Naziler’in yaptıkları soykırımı savunurken, yalnızca kendilerine verilen emirleri uyguladıklarını söylemelerinden ilham alarak; insanların otoriteye neden ve nasıl boyun  eğdiklerini anlamak amacıyla 1961 yılında tasarlanmış ve Milgram deney verileriyle, bireylerin karar alma mekanizmalarını, bireyin ait olduğu grubun karar vermeyi nasıl etkilediğini ve bireyin otoritenin isteklerine boyun eğerek kendini yaptığı her türlü davranıştan nasıl sorumlu görmediğini analiz etmiştir. Milgram’ın makalesinin orijinalini okumak isteyenler aşağıdaki linkten tamamına ulaşabilir.

İnsan bir bakıma eşsiz; bir bakıma ise evren içerisinde bir noktadan ibaret. Kendi içimizde pek çok mucizeyi barındırırken bir yandan da son derece sıradan ve sıkıcıyız. Hatta zaman zaman, Doğa’nın o müthiş işleyişini bozduğumuz bile söylenebilir. En güzel yanımız ise düşünme yetimiz. Düşünmek, değerlendirmek, sonuçlara varmak, tek başımıza olacağımızı bilsek bile seçiğimiz yola adım atmak ayrıcalığımız. Vicdan sahibi olmak ve ne olursa olsun kararlarımızın sonuçlarına katlanıp hür bir zihne sahip olmak da. ''İnsan'' olmanın üzerine uzun uzun düşünmek lazım, faniliğimize rağmen. 

İlgili makale için: 

https://www.birdvilleschools.net/cms/lib/TX01000797/Centricity/Domain/1013/AP%20Psychology/milgram.pdf

Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.